नारायण सूक्तम् (Narayana Suktam): सम्पूर्ण संस्कृत पाठ, हिन्दी अर्थ, महत्त्व एवं पाठ-विधि
नारायण सूक्तम् भगवान् नारायण की सर्वव्यापकता, परमात्मस्वरूप और आध्यात्मिक महिमा का प्रतिपादन करने वाला प्रसिद्ध वैदिक सूक्त है। इसमें भगवान् नारायण को सम्पूर्ण सृष्टि का आधार, परम ज्योति, परम ब्रह्म तथा समस्त प्राणियों के अन्तर्यामी के रूप में वर्णित किया गया है।
नारायणसूक्त कृष्णयजुर्वेद की तैत्तिरीय शाखा के तैत्तिरीय आरण्यक, दशम प्रपाठक, त्रयोदश अनुवाक से सम्बद्ध है। यह महानारायणोपनिषद् की पाठपरम्परा में भी प्राप्त होता है।
इस सूक्त की विशेषता यह है कि इसमें परमात्मा के विराट् विश्वव्यापी स्वरूप के साथ हृदयकमल में स्थित सूक्ष्म दिव्य ज्योति का भी वर्णन मिलता है। इस प्रकार नारायणसूक्त भक्ति, आत्मचिन्तन और ब्रह्मज्ञान के बीच गहरा आध्यात्मिक सम्बन्ध स्थापित करता है।
आइए, नारायणसूक्त का सम्पूर्ण संस्कृत पाठ, प्रत्येक मन्त्र का सरल हिन्दी अर्थ, आध्यात्मिक महत्त्व तथा पाठ करने की विधि समझते हैं।
नारायण सूक्तम् क्या है?
नारायणसूक्त एक वैदिक स्तुति है, जिसमें भगवान् नारायण को सम्पूर्ण चराचर जगत् का आधार, विश्वात्मा, अक्षर, शाश्वत और परम ब्रह्म बताया गया है।
इस सूक्त में परमात्मा के दो महत्त्वपूर्ण स्वरूपों का वर्णन मिलता है। प्रथम, परमात्मा सम्पूर्ण विश्व में व्याप्त हैं। द्वितीय, वे समस्त सृष्टि से परे भी हैं।
सूक्त के आरम्भिक मन्त्रों में भगवान् नारायण के विराट् स्वरूप की स्तुति की गई है। इसके पश्चात् हृदयकमल, दिव्य अग्नि तथा सूक्ष्म ज्योति के माध्यम से परमात्मा के ध्यान का वर्णन किया गया है।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| सूक्त का नाम | नारायणसूक्तम् |
| वैदिक सम्बन्ध | कृष्णयजुर्वेद |
| शाखा | तैत्तिरीय शाखा |
| मूल ग्रन्थ | तैत्तिरीय आरण्यक |
| स्थान | दशम प्रपाठक, त्रयोदश अनुवाक |
| आराध्य | भगवान् नारायण |
| प्रमुख विषय | परम ब्रह्म, विश्वव्यापकता, आत्मतत्त्व एवं ध्यान |
| भाषा | वैदिक संस्कृत |
श्री नारायण सूक्तम् — सम्पूर्ण संस्कृत पाठ
भगवान् नारायण की सर्वव्यापकता और परम ब्रह्मस्वरूप का प्रतिपादन करने वाला पवित्र नारायणसूक्त निम्नलिखित है।
सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् ।
विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ॥
विश्वतः परमान्नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ।
विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ॥
पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम् ।
नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् ॥
नारायणपरो ज्योतिरात्मा नारायणः परः ।
नारायणपरं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः ।
नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः परः ॥
यच्च किञ्चिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।
अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥
अनन्तमव्ययं कविं समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवम् ।
पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयं चाप्यधोमुखम् ॥
अधो निष्ट्या वितस्त्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति ।
ज्वालामालाकुलं भाति विश्वस्यायतनं महत् ॥
सन्ततं शिलाभिस्तु लम्बत्याकोशसन्निभम् ।
तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
तस्य मध्ये महानग्निर्विश्वार्चिर्विश्वतोमुखः ।
सोऽग्रभुग्विभजन्तिष्ठन्नाहारमजरः कविः ॥
तिर्यगूर्ध्वमधःशायी रश्मयस्तस्य सन्तताः ।
सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकम् ।
तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ॥
नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वरा ।
नीवारशूकवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा ॥
तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः ।
स ब्रह्म स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।
ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नमः ॥
ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
श्री नारायण सूक्तम् — सम्पूर्ण संस्कृत पाठ एवं हिन्दी अर्थ
पाठ-सम्बन्धी सूचना: यहाँ आपके दिए हुए पाठ के क्रम के अनुसार सामान्य देवनागरी पाठ प्रस्तुत किया गया है। स्पष्ट पाठदोषों को वैदिक पाठ-सन्दर्भ से मिलाकर सुधारा गया है। वैदिक स्वरों तथा कुछ शब्दरूपों में पाठपरम्परानुसार अन्तर मिल सकता है। यहाँ स्वरचिह्नरहित पाठ दिया गया है।
मन्त्र 1 — भगवान् नारायण का विराट् स्वरूप
सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् ।
विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ॥
हिन्दी अर्थ: भगवान् नारायण अनन्त मस्तकों वाले, सम्पूर्ण विश्व को देखने वाले तथा समस्त जगत् के कल्याणस्वरूप हैं। वे ही सम्पूर्ण विश्व में व्याप्त, अविनाशी और सर्वोच्च परम पदस्वरूप दिव्य सत्ता हैं।
भावार्थ: इस मन्त्र में भगवान् नारायण की अनन्तता और सर्वव्यापकता का वर्णन है। ‘सहस्रशीर्ष’ का तात्पर्य केवल एक हजार मस्तकों से नहीं, अपितु अनन्त स्वरूपों से है। परमात्मा सम्पूर्ण सृष्टि में व्याप्त हैं।
मन्त्र 2 — नारायण ही सम्पूर्ण जगत् के आधार हैं
विश्वतः परमान्नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् ।
विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ॥
हिन्दी अर्थ: भगवान् नारायण सम्पूर्ण विश्व से परे, नित्य तथा सर्वव्यापक हैं। वे हरिस्वरूप परम पुरुष हैं। यह सम्पूर्ण जगत् उसी परम पुरुष का स्वरूप है और उसी के आश्रय से जीवन धारण करता है।
भावार्थ: परमात्मा केवल संसार के भीतर ही नहीं, अपितु उससे परे भी हैं। समस्त सृष्टि का अस्तित्व उसी परम सत्ता पर आश्रित है।
मन्त्र 3 — नारायण विश्वात्मा और परम आश्रय हैं
पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम् ।
नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् ॥
हिन्दी अर्थ: भगवान् नारायण सम्पूर्ण विश्व के स्वामी, आत्मा के अधीश्वर, शाश्वत, कल्याणस्वरूप और अविनाशी हैं। वे जानने योग्य परम तत्त्व, सम्पूर्ण विश्व की आत्मा तथा सभी प्राणियों के परम आश्रय हैं।
भावार्थ: इस मन्त्र में भगवान् नारायण को समस्त प्राणियों का अन्तिम आश्रय बताया गया है। वे नित्य, अविनाशी और परम ज्ञान के विषय हैं।
मन्त्र 4 — नारायण ही परम ज्योति और परम ब्रह्म हैं
नारायणपरो ज्योतिरात्मा नारायणः परः ।
नारायणपरं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः ।
नारायणपरो ध्याता ध्यानं नारायणः परः ॥
हिन्दी अर्थ: नारायण ही परम ज्योति हैं। नारायण ही परम आत्मा हैं। नारायण ही परम ब्रह्म और सर्वोच्च तत्त्व हैं। ध्यान करने वाले का परम आश्रय भी नारायण हैं तथा ध्यान का परम लक्ष्य भी नारायण ही हैं।
भावार्थ: इस मन्त्र में भगवान् नारायण को सर्वोच्च आध्यात्मिक सत्य के रूप में प्रतिपादित किया गया है। ध्यान, ध्याता और ध्यान का परम लक्ष्य—इन सभी का सम्बन्ध उसी परम तत्त्व से बताया गया है।
मन्त्र 5 — सम्पूर्ण जगत् में नारायण की उपस्थिति
यच्च किञ्चिज्जगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।
अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥
हिन्दी अर्थ: इस सम्पूर्ण जगत् में जो कुछ भी दिखाई देता है अथवा जिसके विषय में सुना जाता है, उस सबके भीतर और बाहर भगवान् नारायण व्याप्त होकर स्थित हैं।
भावार्थ: नारायणसूक्त का यह मन्त्र ईश्वर की सर्वव्यापकता को अत्यन्त स्पष्ट रूप से व्यक्त करता है। परमात्मा किसी एक स्थान तक सीमित नहीं हैं। वे सम्पूर्ण चराचर जगत् में व्याप्त हैं।
मन्त्र 6 — हृदयकमल में परमात्मा का ध्यान
अनन्तमव्ययं कविं समुद्रेऽन्तं विश्वशम्भुवम् ।
पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयं चाप्यधोमुखम् ॥
हिन्दी अर्थ: भगवान् नारायण अनन्त, अविनाशी, सर्वज्ञ और सम्पूर्ण विश्व के कल्याणस्वरूप हैं। इसके पश्चात् हृदय का वर्णन अधोमुख कमल की कली के समान किया गया है।
भावार्थ: यहाँ से नारायणसूक्त में हृदयस्थ परमात्मा के ध्यान का वर्णन आरम्भ होता है। हृदयकमल आध्यात्मिक चिन्तन का प्रतीक है।
मन्त्र 7 — हृदय का दिव्य स्वरूप
अधो निष्ट्या वितस्त्यान्ते नाभ्यामुपरि तिष्ठति ।
ज्वालामालाकुलं भाति विश्वस्यायतनं महत् ॥
हिन्दी अर्थ: वह हृदय कण्ठ के नीचे और नाभि के ऊपर स्थित बताया गया है। वह ज्वालाओं के समूह से प्रकाशित तथा सम्पूर्ण विश्व का महान् आध्यात्मिक आश्रय कहा गया है।
भावार्थ: इस मन्त्र में हृदय को दिव्य चेतना के ध्यान का केन्द्र बताया गया है। यह वर्णन वैदिक ध्यानपरम्परा की प्रतीकात्मक भाषा में है, आधुनिक शरीरविज्ञान का शाब्दिक विवरण नहीं।
मन्त्र 8 — हृदय का सूक्ष्म आध्यात्मिक केन्द्र
सन्ततं शिलाभिस्तु लम्बत्याकोशसन्निभम् ।
तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
हिन्दी अर्थ: वह हृदय कमलकोश के समान लटका हुआ वर्णित है। उसके अन्तर्भाग में एक अत्यन्त सूक्ष्म स्थान बताया गया है, जिसमें समस्त अस्तित्व के आधार का ध्यान किया जाता है।
भावार्थ: हृदय के सूक्ष्म स्थान का वर्णन साधक को अन्तर्मुखी चिन्तन की प्रेरणा देता है। यहाँ परमात्मा की सूक्ष्म उपस्थिति का ध्यान किया जाता है।
मन्त्र 9 — हृदयस्थ दिव्य अग्नि
तस्य मध्ये महानग्निर्विश्वार्चिर्विश्वतोमुखः ।
सोऽग्रभुग्विभजन्तिष्ठन्नाहारमजरः कविः ॥
हिन्दी अर्थ: उस सूक्ष्म स्थान के मध्य महान् अग्नि स्थित है, जिसकी ज्वालाएँ सभी दिशाओं में विस्तृत हैं। वह अग्नि अजर, ज्ञानस्वरूप तथा ग्रहण किए गए आहार का विभाजन करने वाली कही गई है।
भावार्थ: इस मन्त्र में दिव्य अग्नि का वर्णन जीवनधारण करने वाली शक्ति तथा आध्यात्मिक तेज के रूप में किया गया है।
मन्त्र 10 — दिव्य अग्नि की किरणें
तिर्यगूर्ध्वमधःशायी रश्मयस्तस्य सन्तताः ।
सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकम् ।
तस्य मध्ये वह्निशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता ॥
हिन्दी अर्थ: उस दिव्य अग्नि की किरणें तिरछी, ऊपर तथा नीचे सभी दिशाओं में विस्तृत हैं। वह चरणतल से मस्तक तक सम्पूर्ण शरीर को उष्णता प्रदान करती है। उसी के मध्य ऊपर की ओर उठती हुई अत्यन्त सूक्ष्म अग्निशिखा स्थित है।
भावार्थ: इस मन्त्र में सूक्ष्म दिव्य ज्योति का ध्यानात्मक वर्णन किया गया है। साधक को बाह्य जगत् से ध्यान हटाकर अन्तःस्थित परम तत्त्व के चिन्तन की प्रेरणा मिलती है।
मन्त्र 11 — विद्युत् के समान प्रकाशित दिव्य ज्योति
नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वरा ।
नीवारशूकवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा ॥
हिन्दी अर्थ: वह दिव्य ज्योति नीले मेघ के मध्य चमकती हुई विद्युत् की रेखा के समान प्रकाशमान है। वह नीवार धान की बाली के सूक्ष्म अग्रभाग के समान पतली, पीतवर्णा तथा अत्यन्त तेजस्विनी है।
भावार्थ: यहाँ परमात्मा के ध्यान के लिए अत्यन्त सूक्ष्म और प्रकाशमान ज्योति का उदाहरण दिया गया है। यह उपमा परमात्मा की सूक्ष्मता और दिव्यता को समझाने का माध्यम है।
मन्त्र 12 — परमात्मा ही समस्त देवस्वरूपों के आधार हैं
तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः ।
स ब्रह्म स शिवः स हरिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥
हिन्दी अर्थ: उस दिव्य अग्निशिखा के मध्य परमात्मा स्थित हैं। वे ही ब्रह्म, शिव, हरि और इन्द्र के रूप में वर्णित हैं। वे अविनाशी, परम तथा स्वतन्त्र अधिष्ठाता हैं।
भावार्थ: इस मन्त्र में परमात्मा की व्यापकता और दिव्य एकात्मता का वर्णन है। विभिन्न देवस्वरूपों के माध्यम से परम सत्ता की महिमा व्यक्त की गई है। अलग-अलग वेदान्त परम्पराओं में इसकी दार्शनिक व्याख्या भिन्न हो सकती है।
नारायण सूक्तम् के साथ प्रचलित अन्य मन्त्र
नारायणसूक्त के साथ अनेक पाठपरम्पराओं में निम्न मन्त्र भी पढ़े जाते हैं। इनके पाठस्थान और क्रम में परम्परानुसार अन्तर हो सकता है।
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म मन्त्र
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।
ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नमः ॥
हिन्दी अर्थ: ऋतस्वरूप, सत्यस्वरूप, परम ब्रह्म, परम पुरुष, कृष्ण-पिङ्गल वर्ण से विशिष्ट, ऊर्ध्वरेता, विरूपाक्ष तथा विश्वरूप परमात्मा को बारम्बार नमस्कार है।
भावार्थ: इस मन्त्र में परमात्मा के सत्यस्वरूप, विश्वरूप तथा दिव्य गुणों का स्मरण करते हुए उन्हें नमस्कार किया गया है।
नारायण गायत्री मन्त्र
ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ॥
हिन्दी अर्थ: हम भगवान् नारायण को जानने का प्रयास करें। भगवान् वासुदेव का ध्यान करें। वे भगवान् विष्णु हमारी बुद्धि को सत्पथ की ओर प्रेरित करें।
भावार्थ: यह मन्त्र भगवान् नारायण से बुद्धि की पवित्रता, विवेक और आध्यात्मिक प्रेरणा की प्रार्थना करता है।
शान्तिपाठ
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हिन्दी अर्थ: आध्यात्मिक, आधिभौतिक तथा आधिदैविक अशान्तियों की निवृत्ति की भावना से तीन बार शान्ति का उच्चारण किया जाता है।
नारायण सूक्तम् का आध्यात्मिक महत्त्व
1. भगवान् नारायण की सर्वव्यापकता
नारायणसूक्त का प्रमुख सन्देश है कि भगवान् नारायण सम्पूर्ण सृष्टि में व्याप्त हैं। संसार में विद्यमान सभी प्राणी और पदार्थ उसी परम सत्ता पर आश्रित हैं।
2. परम ब्रह्म का ज्ञान
सूक्त में भगवान् नारायण को परम ज्योति, परम आत्मा और परम ब्रह्म कहा गया है। यह विचार वैदिक तथा वेदान्तीय दर्शन में विशेष महत्त्व रखता है।
3. आत्मचिन्तन की प्रेरणा
हृदयकमल तथा सूक्ष्म अग्निशिखा का वर्णन साधक को अन्तर्मुखी ध्यान की प्रेरणा देता है। इससे आत्मा और परमात्मा के सम्बन्ध पर चिन्तन करने का अवसर मिलता है।
4. समस्त प्राणियों के प्रति सद्भाव
जब सम्पूर्ण जगत् में परमात्मा की उपस्थिति का चिन्तन किया जाता है, तब प्रत्येक प्राणी के प्रति करुणा, सम्मान और सद्भाव रखने की प्रेरणा मिलती है।
5. भक्ति और ज्ञान का समन्वय
नारायणसूक्त में भगवान् नारायण की स्तुति के साथ गहन दार्शनिक विचार भी प्रस्तुत किए गए हैं। इस प्रकार यह सूक्त भक्ति और ब्रह्मचिन्तन, दोनों की दृष्टि से महत्त्वपूर्ण है।
नारायण सूक्तम् का पाठ करने के लाभ
धार्मिक परम्परा में नारायणसूक्त का पाठ भगवान् विष्णु की आराधना, चित्तशुद्धि तथा आध्यात्मिक कल्याण के लिए किया जाता है।
एकाग्रता: अर्थसहित मन्त्रपाठ मन को एक विषय पर केन्द्रित करने का अभ्यास है।
भक्ति की भावना: भगवान् नारायण के प्रति श्रद्धा और समर्पण की भावना को प्रोत्साहन मिलता है।
आत्मचिन्तन: सूक्त के दार्शनिक मन्त्र आत्मा और परमात्मा के सम्बन्ध पर विचार करने की प्रेरणा देते हैं।
शान्ति की भावना: नियमित प्रार्थना तथा ध्यान मानसिक स्थिरता के अभ्यास का अंग बन सकते हैं।
वैदिक ज्ञान: सूक्त के अध्ययन से वैदिक संस्कृत, उपनिषद् तथा वेदान्त के महत्त्वपूर्ण विचारों का परिचय प्राप्त होता है।
ये लाभ धार्मिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से वर्णित हैं। किसी रोग की चिकित्सा, निश्चित धनप्राप्ति अथवा सांसारिक सफलता की गारण्टी के रूप में इन्हें नहीं समझना चाहिए।
नारायण सूक्तम् का पाठ कैसे करें?
नारायणसूक्त का सामान्य भक्तिपरक पाठ घर में श्रद्धापूर्वक किया जा सकता है।
- प्रातःकाल अथवा सुविधानुसार किसी शान्त समय पर स्नान करके स्वच्छ वस्त्र धारण करें।
- भगवान् विष्णु अथवा लक्ष्मीनारायण के चित्र या विग्रह के सामने स्वच्छ आसन पर बैठें।
- अपनी पारिवारिक परम्परा के अनुसार दीपक जलाकर पुष्प अर्पित कर सकते हैं।
- मन को एकाग्र करके भगवान् नारायण का स्मरण करें।
- नारायणसूक्त का पाठ स्पष्ट उच्चारण के साथ करें।
- पाठ के पश्चात् नारायण गायत्री अथवा अपनी परम्परा में प्रचलित शान्तिपाठ करें।
- अन्त में समस्त प्राणियों के कल्याण की प्रार्थना करें।
विशेष ध्यान दें: यह सामान्य भक्तिपरक पाठ की विधि है। वैदिक स्वरों सहित शास्त्रोक्त पाठ, यज्ञ अथवा विशेष अनुष्ठान के लिए योग्य वैदिक आचार्य से उच्चारण और विधि सीखना उचित है।
नारायण सूक्तम् का पाठ कब करना चाहिए?
नारायणसूक्त के सामान्य भक्तिपरक पाठ के लिए किसी एक तिथि या वार को अनिवार्य मानना आवश्यक नहीं है।
भगवान् विष्णु की आराधना से सम्बद्ध परम्पराओं में एकादशी, वैकुण्ठ एकादशी, विष्णुपूजा तथा अन्य धार्मिक अवसरों पर इसका पाठ किया जा सकता है।
नियमित पाठ करने वाले साधक अपनी दिनचर्या के अनुसार प्रातः अथवा सायंकाल का समय चुन सकते हैं।
नारायण सूक्तम् और पुरुष सूक्तम् में अन्तर
नारायणसूक्त और पुरुषसूक्त दोनों में परम पुरुष तथा सम्पूर्ण सृष्टि के आध्यात्मिक सम्बन्ध का वर्णन मिलता है। फिर भी दोनों की विषयवस्तु और वैदिक स्थिति अलग हैं।
| नारायणसूक्त | पुरुषसूक्त |
|---|---|
| तैत्तिरीय आरण्यक 10.13 से सम्बद्ध | ऋग्वेद 10.90 में प्रसिद्ध |
| नारायण की सर्वव्यापकता और परम ब्रह्मस्वरूप पर विशेष बल | विराट् पुरुष और सृष्टि के यज्ञात्मक स्वरूप का वर्णन |
| हृदयकमल तथा सूक्ष्म ज्योति का ध्यानात्मक वर्णन | विराट् पुरुष के माध्यम से विश्व की उत्पत्ति का प्रतीकात्मक वर्णन |
| परमात्मा के अन्तर्यामी स्वरूप का चिन्तन | विश्व की एकात्मता और विराट् पुरुष का प्रतिपादन |
दोनों सूक्त वैदिक आध्यात्मिक चिन्तन को समझने के लिए महत्त्वपूर्ण हैं।
नारायण सूक्तम् के प्रमुख संस्कृत शब्दों का अर्थ
| संस्कृत शब्द | हिन्दी अर्थ |
|---|---|
| सहस्रशीर्षम् | अनन्त मस्तकों अथवा स्वरूपों वाला |
| विश्वाक्षम् | सम्पूर्ण विश्व को देखने वाला |
| विश्वशम्भुवम् | विश्व का कल्याण करने वाला |
| अक्षरम् | अविनाशी |
| परमं पदम् | सर्वोच्च आध्यात्मिक अवस्था अथवा परम धाम |
| विश्वात्मानम् | सम्पूर्ण विश्व की आत्मा |
| परायणम् | परम आश्रय |
| पद्मकोशप्रतीकाशम् | कमल की कली के समान |
| वह्निशिखा | अग्नि की ज्वाला |
| अणूपमा | अणु के समान सूक्ष्म |
| स्वराट् | स्वयं में स्वतन्त्र, स्वाधीन अधिष्ठाता |
इन शब्दों का अर्थ समझकर पाठ करने से नारायणसूक्त का दार्शनिक सन्देश अधिक स्पष्ट होता है।
नारायण सूक्तम् से सम्बन्धित सामान्य प्रश्न (FAQ)
1. नारायण सूक्तम् किस वेद में है?
नारायणसूक्त कृष्णयजुर्वेद की तैत्तिरीय शाखा के तैत्तिरीय आरण्यक, दशम प्रपाठक, त्रयोदश अनुवाक में मिलता है। यह महानारायणोपनिषद् से भी सम्बद्ध है।
2. नारायण सूक्तम् का पाठ करने से क्या होता है?
धार्मिक मान्यता के अनुसार नारायणसूक्त का पाठ भगवान् नारायण की उपासना, चित्तशुद्धि तथा आध्यात्मिक कल्याण के लिए किया जाता है। अर्थसहित पाठ आत्मचिन्तन और एकाग्रता का अभ्यास भी बन सकता है।
3. क्या नारायण सूक्तम् का पाठ प्रतिदिन कर सकते हैं?
हाँ, सामान्य भक्तिपरक पाठ प्रतिदिन किया जा सकता है। वैदिक स्वरयुक्त पाठ के लिए योग्य आचार्य से उचित उच्चारण सीखना चाहिए।
4. नारायण सूक्तम् और विष्णु सहस्रनाम में क्या अन्तर है?
नारायणसूक्त वैदिक मन्त्रसमूह है, जिसमें भगवान् नारायण के परम ब्रह्मस्वरूप तथा विश्वव्यापकता का वर्णन है। विष्णुसहस्रनाम महाभारत के अनुशासनपर्व में प्राप्त भगवान् विष्णु के एक हजार नामों की स्तुति है।
5. नारायण सूक्तम् का मुख्य सन्देश क्या है?
नारायणसूक्त का प्रमुख सन्देश है कि परमात्मा सम्पूर्ण विश्व के भीतर और बाहर व्याप्त हैं। वे ही समस्त प्राणियों के परम आश्रय, परम ज्योति तथा परम ब्रह्म हैं।











