श्री शिव कवच (Shiv Kavach): सम्पूर्ण संस्कृत पाठ, हिन्दी अर्थ, महत्त्व एवं पाठ-विधि
भगवान शिव की उपासना में मन्त्र, स्तोत्र और कवच का विशेष महत्त्व है। इन्हीं में श्री शिव कवच, जिसे अमोघ शिव कवच भी कहा जाता है, भगवान सदाशिव की स्तुति और उनसे सर्वांगीण रक्षा की प्रार्थना करने वाला स्तोत्र है। इसमें भगवान शिव के विभिन्न स्वरूपों का ध्यान करते हुए भय, विपत्ति, रोग, मानसिक क्लेश और जीवन की अन्य कठिनाइयों से रक्षा की कामना की गई है।
श्री शिव कवच की विशेषता यह है कि इसमें शरीर के विभिन्न अङ्गों, समस्त दिशाओं, दिन-रात्रि के प्रहरों तथा यात्रा के समय भगवान शिव के संरक्षण का आह्वान किया गया है।
परम्परागत रूप से इस कवच का सम्बन्ध स्कन्दपुराण के ब्रह्मोत्तरखण्ड से बताया जाता है। इसमें ऋषभ योगी द्वारा राजकुमार भद्रायु को शिव कवच प्रदान करने का प्रसंग मिलता है। अमोघशिवकवचम्+1
श्री शिव कवच का सम्पूर्ण संस्कृत पाठ
नीचे विनियोग, करन्यास, ध्यान, मूल कवच, मन्त्रात्मक प्रार्थना तथा फलश्रुति सहित आपके प्रदान किए गए संस्करण का पाठ प्रस्तुत है।
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
विनियोग
ॐ अस्य श्रीशिवकवचस्तोत्रमंत्रस्य ब्रह्मा ऋषिः अनुष्टप् छन्दः ।
श्रीसदाशिवरुद्रो देवता । ह्रीं शक्तिः ।
रं कीलकम् । श्रीं ह्री क्लीं बीजम्।
श्रीसदाशिवप्रीत्यर्थे शिवकवचस्तोत्रजपे विनियोगः।
कर-न्यास
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ ह्लांसर्वशक्तिधाम्ने ईशानात्मने अंगुष्ठाभ्यां नमः।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ नं रिं नित्यतृप्तिधाम्ने तत्पुरुषात्मने तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ मं रुं अनादिशक्तिधाम्ने अघोरात्मने मध्यामाभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ शिं रैं स्वतंत्रशक्तिधाम्ने वामदेवात्मने अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐ वांरौं अलुप्तशक्तिधाम्ने सद्यो जातात्मने कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वालामालिने ॐयंरः अनादिशक्तिधाम्ने सर्वात्मने करतल करपृष्ठाभ्यां नमः ।
॥ अथ ध्यानम् ॥
वज्रदंष्ट्र त्रिनयनं कालकण्ठमरिन्दमम्।
सहस्रकरमत्युग्र वंदे शंभुमुपतिम् ॥ १॥
॥ ऋषभ उवाच ॥
अथापरं सर्वपुराणगुह्यं निशेःषपापौघहरं पवित्रम्।
जयप्रदं सर्वविपतप्रमोचनं वक्ष्यामि शैवं कवचं हिताय ते ॥ २ ॥
नमस्कृत्य महादेवं विश्वव्यापिनमीश्वरम् ।
वक्ष्ये शिवमयं वर्म सर्वरक्षाकरं नृणाम् ॥ ३ ॥
शुचौ देरो समासीनो यथावत्कल्पितासनः ।
जितेन्द्रियो जितप्राणश्चंतयेच्छिवमव्ययम् ॥ ४ ॥
हत्पुंडरीक तरसन्निविष्टं स्वतेजसा व्याप्तनभोवकाशम् ।
अतींद्रियं सूक्ष्ममनंतताद्यंध्यायेत्परानंदमयं महेशाम् ॥ ५ ॥
ध्यानावधूताखिलकर्मबन्धश्चरं चितानन्दनिमग्नचेताः ।
षडक्षरन्याससमाहितात्मा शैवेन कुर्यात्कवचेन रक्षाम् ॥ ६ ॥
मां पातु देवोऽखिलदेवत्मा संसारकूपे पतितं गंभीरे
तन्नाम दिव्यं वरमंत्रमूलं धुनोतु मे सर्वमघं ह्रदिस्थम् ॥ ७ ॥
सर्वत्रमां रक्षतु विश्वमूर्तिज्योतिर्मयानंदघनश्चदात्मा ।
अणोरणीयानुरुशक्तिरेकः स ईश्वरः पातु भयादशेषात् ॥ ८ ॥
यो भूस्वरूपेण बिर्भीत विश्वं पायात्स भूमेर्गिरिशोऽष्टमूर्तिः ।
योऽपांस्वरूपेण नृणां करोति संजीवनं सोऽवतु मां जलेभ्यः ॥ ९ ॥
कल्पावसाने भुवनानि दगध्वा सर्वाणि यो नृत्यति भूरिलीलः
स कालरुद्रोऽवतु मां दवाग्नेर्वात्यादिभीतेरखिलाच्च तापात् ॥ १० ॥
प्रदीप्तविद्युत्कनकावभासो विद्यावराभीति कुठारपाणिः ।
चतुर्मुखस्तत्पुरुषस्रिनेत्रः प्राच्यां स्थितं रक्षतु मामजस्त्रम् ॥ ११ ॥
कुठारवेदांकुशपाशशूलकपालढक्वाक्षगुणान् दधानः ।
चतुर्मुखोनीलरुचिस्त्रिनेत्रः पायादघोरो दिशि दक्षिणस्याम् ॥ १२ ॥
कुंदेंदुशंखस्फटिकावभासो वेदाक्षमाला वरदाभयांकः ।
त्र्यक्षशचतुर्वक्र उरुप्रभावः सद्योधिजातोऽवस्तु मां प्रतीच्याम् ॥ १३ ॥
वराक्षमालाभयटंकहस्तः सरोज किंजल्कसमानवर्णः ।
त्रिलोचनशचारुचतुर्मुखो मां पायादुदीच्या दिशि वामदेवः ॥ १४ ॥
वेदाभ्येष्टांकुशपाश टंककपालढक्काक्षकशूलपाणिः ।
सितद्युतिः पंचमुखोऽवतान्मामीशान ऊर्ध्वं परमप्रकाशः ॥ १५ ॥
मूर्धानमव्यान्मम चंद्रमौलिर्भालं ममाव्यादथ भालनेत्रः ।
नेत्रे ममा व्याद्भगनेत्रहारी नासां सदा रक्षतु विश्वनाथः ॥ १६ ॥
पायाच्छ्र ती मे श्रुतिगीतकीर्तिः कपोलमव्यात्सततं कपाली।
वक्रं सदा रक्षतु पंचवक्रो जिह्वां सदा रक्षतु वेदजिह्वः ॥ १७ ॥
कंठ गिरीशोऽवतु नीलकण्ठ: पाणिः दूयं पातुः पिनाकपाणिः
दोर्मूलमव्यान्मम धर्मवाहुर्वक्षःस्थलं दक्षमखातकोऽव्यात् ॥ १८ ॥
मनोदरं पातु गिरींद्र धन्वा मध्यं ममाव्यान्मदनांतकारी।
हेरंबतातो मम पातु नाभिं पायात्कटिं धूर्जटिरीश्वरो मे ॥ १९ ॥
ऊरुद्वयं पातु कुबेरमित्रो जानुदूयं मे जगदीश्वरोऽव्यात् ।
जंघायुगंपुंगवकेतुख्यातपादौ ममाव्यत्सुरवंद्यपादः ॥ २० ॥
महेश्वरः पातु दिनादियामे मां मध्ययामेऽवतु वामदेवः ।
त्रिलोचनः पातु तृतीययामे वृषध्वजः पातु दिनांत्ययामे ॥ २१ ॥
पायान्निशादौ शशिशेखरो मां गंगाधरो रक्षतु मां निशीथे ।
गौरी पतिः पातु निशावसाने मृत्युंजयो रक्षतु सर्वकालम् ॥ २२ ॥
अन्तःस्थितं रक्षतु शंकरो मां स्थाणुः सदापातु बहिः स्थित माम्।
तदंतरे पातु पतिः पशूनां सदाशिवोरक्षतु मां समंतात् ॥ २३ ॥
तिष्ठतमव्याद्भुवनैकनाथः पायाद्व्रजंतं प्रथमाधिनाथः ।
वेदांतवेद्योऽवतु मां निषण्णं मामव्ययः पातु शिवः शयानम् ॥ २४ ॥
मार्गेषु मां रक्षतु नीलकंठ: शैलादिदुर्गेषु पुरत्रयारिः ।
अरण्यवासादिमहाप्रवासे पायान्मृगव्याध उदारशक्तिः ॥ २५ ॥
कल्पांतकोटोपपटुप्रकोप-स्फुटाट्टहासोच्चलितांडकोशः ।
घोरारिसेनर्णवदुर्निवारमहाभयाद्रक्षतु वीरभद्रः ॥ २६ ॥
पत्त्यशवमातंगघटावरूथसहस्रलक्षायुतकोटिभीषणम्।
अक्षौहिणीनां शतमाततायिनां छिंद्यान्मृडोघोर कुठार धारया ॥ २७ ॥
निहंतु दस्यून्प्रलयानलार्चिर्ज्वलत्रिशूलं त्रिपुरांतकस्य ।
शार्दूल सिंहर्षवृकादिहिंस्रान्संत्रासयत्वीशधनुः पिनाकः ॥ २८ ॥
दुःस्वप्रदुःशकुनदुर्गतिदौर्मनस्यर्दुर्भिक्षदुर्व्यसनदुःसहदुर्यशांसि
उत्पाततापविषभीतिमसद्ग्रहार्ति व्याधींरच नाशयतु मे जगतामधीशः ॥ २९ ॥
श्री शिव कवच की मन्त्रात्मक प्रार्थना
ॐ नमो भगवते सदाशिवाय सकलतत्त्वात्मकाय सर्वमंत्रस्वरूपाय सर्वयंत्राधिष्ठिताय सर्वतंत्रस्वरूपाय सर्वत्त्वविदूराय ब्रह्मरुद्रावतारिणे नीलकंठाय पार्वतीमनोहरप्रियाय सोमसूर्याग्निलोचनाय भस्मोद्धूलितविग्रहाय महामणिमुकुट धारणाय माणिक्यभूषणाय सृष्टिस्थितिप्रलयकालरौद्रावताराय दक्षाध्वरध्वंसकाय महाकालभेदनाय मूलाधारैकनिलयाय तत्त्वातीताय गंगाधराय सर्वदेवाधिदेवाय षडाश्रयाय वेदांतसाराय
त्रिवर्गसाधनायानंतकोटिब्रह्माण्डनायकायानंतवासुकित क्षककर्कोटकड्खकुलिक पद्म महापद्मेत्यष्टमहानागकुलभूषणायप्रणवस्वरूपाय चिदाकाशाय आकाशदिक्स्वरूपायग्रहनक्षत्रमालिने सकलाय कलंकरहिताय सकललोकैकत्रे सकललोकैक भर्रे सकललोकैकसंह्रे सकललोकैकगुरवे सकललोकैकसाक्षिणे सकलनिगमगुह्याय सकल वेदान्तपारगाय सकललोकैकवरप्रदाय सकलकोलोकैकशंकराय
शशांकशेखराय शाश्वतनिजावासाय निराभासाय निरामयाय निर्मलाय निर्लोभाय निर्मदाय निश्चंताय निरहंकाराय निरंकुशाय निष्कलंकाय निर्गुणाय निष्कामाय निरुपप्लवाय निरवद्याय निरंतराय निष्कारणाय निरंतकाय निष्प्रपंचाय निःसंगाय निर्द्धद्वाय निराधाराय नीरागाय निष्क्रोधाय निर्मलाय निष्पापाय निर्भयाय निर्विकल्पाय निर्भेदाय निष्क्रियय निस्तुलाय निःसंशयाय निरंजनाय
निरुपमविभवायनित्यशुद्धबुद्ध परिपूर्णसद्चिदानंदाद्वयाय परमशांतस्वरूपाय तेजोरूपाय तेजोमयाय जय जय रुद्रमहारौद्रभद्रावतार महाभैरव कालभैरव कल्पांत भैरव कपालमालाधर
खट्वांगखङ्गचर्मपाशांकुशडमरुशूलचापबाणगदाशक्त भिंदिपालतोमरमुसलमुद्गरपाशपरिघ भुशुण्डीशतत्री चक्राद्यायुधभीषणकरसहस्रमुखदंष्राकरालवदर्नवि कटाट्टहासविस्फारितब्रह्मांडमंडल नागेंद्रकुंडल नागेंद्रहार नागेन्द्रवलय नागेंद्रचर्मधरमृयुंजय त्र्यंबकपुरांतक विश्वरूप विरूपाक्ष विश्वेश्वर वृषभवाहन विषविभूषण विश्वतोमुख
सर्वतो रक्ष रक्ष मां ज्वल ज्वल महामृत्युमपमृत्युभयं नाशयनाशयचोरभयमुत्सादयोत्सादय विषसर्पभयं शमय शमय चोरान्मारय मारय
ममशमनुच्चाट्योच्चाटयत्रिशूलेनविदारय कुठारेणभिंधिभिभधि खड्गेन छिंधि छिंधि खट्वांगेन विपोथय विपोथय मुसलेन निष्पेषय निष्पेषय वाणैः संताडय संताडय रक्षांसि भीषय भीषयशेषभूतानि निद्रावय
कूष्मांडवेतालमारीच ब्रह्मराक्षसगणान्संत्रासय संत्रासय ममाभय कुरु कुरु वित्रस्तं मामाश्वासयाश्वासय नरकमहाभयान्मामुद्धरसंजीवय संजीवयक्षुत्तृड्भ्यां मामाप्याय-आप्याय दुःखातुरं मामानन्दयानन्दयशिवकवचेन मामाच्छादयाच्छादयमृत्युंजय त्र्यंबक सदाशिव नमस्ते नमस्ते नमस्ते ।
॥ ऋषभ उवाच ॥
इत्येतत्कवचं शैवं वरदं व्याह्तं मया ।।
सर्वबाधाप्रशमनं रहस्यं सर्वदेहिनाम् ॥ ३० ॥
यः सदा धारयेन्मर्त्यः शैवं कवचमुत्तमम्।
न तस्य जायते क्वापि भयं शंभोरनुग्रहात् ॥ ३१ ॥
क्षीणायुअःप्राप्तमृत्युर्वा महारोगहतो ऽपि वा ।
सद्यः सुखमवाप्रोति दीर्घमायुश्चविंदति ॥ ३२ ॥
सर्वदारिद्य रामनं सौमंगल्यविवर्धनम् ।
यो धत्ते कवचं शैवं सदेवैरपि पूज्यते ॥ ३३ ॥
महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः ।
देहांते मुक्तिमाप्रोति शिववर्मानुभावतः ॥ ३४ ॥
त्वमपि श्रद्धया वत्स शैवं कवचमुत्तमम्
धारयस्व मया दत्तं सद्यः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ॥ ३५ ॥
॥ सूत उवाच ॥
इत्युत्त्वाऋषभो योगी तस्मै पार्थिवसूनवे।
ददौ शंखं महारावं खड्कं चारिनिषूदनम् ॥ ३६ ॥
पुनश्च भस्म संमत्र्य तदंग परितोऽस्पृशत् ।
गजानां षट्सहस्रस्य द्विगुणस्य बलं ददौ ॥ ३७ ॥
भस्मप्रभावात्संप्राप्तबलैश्वर्यधृतिस्मृतिः ।
स राजपुत्रः शुशुभे शरदर्क इव श्रिया ॥ ३८ ॥
तमाह प्रांजलिं भूयः स योगी नृपनंदनम् ।
एष खड्गो मया दत्तस्तपोमंत्रानुभावितः ॥ ३९ ॥
शितधारमिमंखड्गं यस्मै दर्शयसे स्फुटम् ।
स सद्यो म्रियतेशत्रुः साक्षान्मृत्युरपि स्वयम् ॥ ४० ॥
अस्य शंखस्य निर्ह्लादं ये श्रृण्वंति तवाहिताः ।
ते मूर्च्छिताः पतिष्यंति न्यस्तशास्त्रा विचेतनाः ॥ ४१ ॥
खड्गशंखाविमौ दिव्यौ परसैन्य निवाशिनौ ।
आत्मसैन्यस्यपक्षाणां शौर्यतेजोविवर्धनो ॥ ४२ ॥
एतयोरच प्रभावेण शैवेन कवचेन च ।
दविषट्सहस्त्रनागानां बलेन महतापि च ॥ ४३ ॥
भस्मधारणसामर्थ्याच्छत्रुसैन्यं विजेष्यसि।
प्राप्य सिंहासनं पित्र्यं गोप्तासि पृथिवीमिमाम् ॥ ४४ ॥
इति भद्रायुषं सम्यगनुशास्य समातृकम् ।
ताभ्यां पूजितः सोऽथ योगी स्वैरगतिर्ययौ ॥ ४५ ॥
॥ इति श्रीस्कंदपुराणे एकाशीतिसाहस्त्रयां तृतीये ब्रह्मोत्तरखण्डे अमोघ-शिव-कवचं समाप्तम् ॥
श्री शिव कवच का हिन्दी भावार्थ
श्री शिव कवच में भगवान शिव को सम्पूर्ण जगत् के आधार, रक्षक और कल्याणकारी परमेश्वर के रूप में स्मरण किया गया है। इसके आरम्भ में ऋषभ योगी शिवध्यान तथा मन की एकाग्रता का महत्त्व बताते हैं।
श्लोक 1 से 6: भगवान शिव के दिव्य स्वरूप का ध्यान, पवित्र आसन पर बैठने, इन्द्रियों को संयमित करने और शिवमय कवच द्वारा रक्षा की प्रार्थना करने का वर्णन है।
श्लोक 7 से 10: भगवान शिव से संसाररूपी गहन कूप, पाप, भय, अग्नि, जल और प्राकृतिक विपत्तियों से रक्षा की प्रार्थना की गई है।
श्लोक 11 से 15: पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर और ऊर्ध्व दिशा में क्रमशः तत्पुरुष, अघोर, सद्योजात, वामदेव और ईशान स्वरूपों से संरक्षण की कामना की गई है।
श्लोक 16 से 20: चन्द्रमौलि, विश्वनाथ, नीलकण्ठ, पिनाकपाणि, धूर्जटि तथा अन्य शिवस्वरूपों से शरीर के विभिन्न अङ्गों की रक्षा की प्रार्थना की गई है।
श्लोक 21 से 25: दिन-रात्रि के प्रत्येक प्रहर, विश्राम, गमन, वनवास, पर्वतीय मार्ग तथा कठिन यात्राओं में भगवान शिव के संरक्षण का वर्णन है।
श्लोक 26 से 29: वीरभद्र, त्रिपुरान्तक तथा भगवान शिव के अन्य शक्तिशाली स्वरूपों से शत्रुभय, हिंसक पशुओं, दुःस्वप्न, विपत्ति और मानसिक क्लेश से रक्षा की प्रार्थना की गई है।
दीर्घ मन्त्रात्मक प्रार्थना: इस अंश में भगवान सदाशिव के अनेक दिव्य नामों, आयुधों और स्वरूपों का स्मरण करते हुए भय से मुक्ति, दुःख का निवारण तथा कल्याण की कामना की गई है।
श्लोक 30 से 35: ऋषभ योगी शिव कवच की फलश्रुति बताते हैं। इसमें भय से रक्षा, दीर्घायु, सौमङ्गल्य तथा आध्यात्मिक कल्याण का वर्णन मिलता है।
श्लोक 36 से 45: ऋषभ योगी द्वारा राजकुमार भद्रायु को मन्त्रसंस्कारित भस्म, शङ्ख तथा खड्ग प्रदान करने और उसके भविष्य के सम्बन्ध में आशीर्वाद देने का पौराणिक प्रसंग वर्णित है।
श्री शिव कवच का पाठ करने की विधि
सामान्य भक्तिपूर्ण पाठ के लिए श्रद्धालु स्वच्छ स्थान पर बैठकर भगवान शिव का ध्यान कर सकते हैं। इसके पश्चात् विनियोग, करन्यास, ध्यान-श्लोक तथा सम्पूर्ण शिव कवच का पाठ किया जा सकता है।
विधिवत् मन्त्रानुष्ठान और बीजमन्त्रयुक्त न्यास के लिए गुरु-परम्परा का मार्गदर्शन लेना उचित है।
शिव कवच का पाठ कब करें?
शिव कवच के सामान्य भक्तिपूर्ण पाठ के लिए प्रातःकाल अथवा सायंकाल का समय चुना जा सकता है। सोमवार, प्रदोष तथा महाशिवरात्रि जैसे शिवोपासना के अवसरों पर भी श्रद्धालु इसका पाठ कर सकते हैं।
श्री शिव कवच के धार्मिक लाभ
शिव कवच की फलश्रुति में भगवान शिव की कृपा से भय का शमन, दीर्घायु, सौमङ्गल्य, संकटों से रक्षा तथा आध्यात्मिक कल्याण का वर्णन किया गया है।
ये स्तोत्र में वर्णित धार्मिक मान्यताएँ हैं। इन्हें रोगों के निश्चित उपचार, आर्थिक सफलता अथवा किसी संकट से पूर्ण सुरक्षा की वैज्ञानिक गारण्टी नहीं समझना चाहिए।
FAQ
1. श्री शिव कवच किस ग्रन्थ से सम्बन्धित है?
अमोघ शिव कवच को परम्परागत रूप से स्कन्दपुराण के ब्रह्मोत्तरखण्ड से सम्बद्ध माना जाता है।
2. शिव कवच का पाठ प्रतिदिन कर सकते हैं?
हाँ, सामान्य भक्तिपूर्ण पाठ प्रतिदिन किया जा सकता है। श्रद्धा, एकाग्रता और यथासम्भव शुद्ध उच्चारण का ध्यान रखना चाहिए।
3. श्री शिव कवच में कितने श्लोक हैं?
आपके प्रस्तुत संस्करण में ध्यान तथा कथा सहित 45 क्रमांकित श्लोक हैं। अन्य उपलब्ध संस्करणों में श्लोक-संख्या भिन्न मिलती है।
4. शिव कवच और महामृत्युञ्जय मन्त्र में क्या अन्तर है?
शिव कवच एक विस्तृत रक्षात्मक स्तोत्र है, जबकि महामृत्युञ्जय मन्त्र भगवान रुद्र को समर्पित वैदिक मन्त्र है।
5. शिव कवच का पाठ करने से पहले क्या करना चाहिए?
सामान्यतः शारीरिक स्वच्छता, शान्त वातावरण और भगवान शिव का ध्यान करके पाठ आरम्भ किया जा सकता है।











