श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् : सम्पूर्ण संस्कृत पाठ, हिन्दी अर्थ, महत्त्व एवं पाठ-विधि
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् भगवान् श्रीवेङ्कटेश्वर (श्रीनिवास) की प्रातःकालीन स्तुति का प्रसिद्ध संस्कृत स्तोत्र है। तिरुमल के श्रीवेङ्कटेश्वर मन्दिर में प्रातःकालीन सेवा के समय इसका विशेष महत्त्व है। इसके पदों में भगवान् को निद्रा से जागृत होने का मंगलमय आह्वान किया गया है। साथ ही माता महालक्ष्मी, देवताओं, ऋषियों, प्रकृति और भक्तों के माध्यम से भगवान् की दिव्य महिमा का वर्णन मिलता है।
इस स्तोत्र का विशेष आकर्षण इसका प्रथम श्लोक है—
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्॥ १॥
यहाँ भगवान् श्रीवेङ्कटेश्वर की स्तुति का आरम्भ भगवान् श्रीराम को सम्बोधित इस प्रसिद्ध श्लोक से होता है। इसके माध्यम से प्रातःकालीन जागरण और नित्यकर्म का स्मरण कराया गया है।
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का परिचय
सुप्रभातम् शब्द का अर्थ है—शुभ प्रभात अथवा मंगलमय प्रातःकाल। संस्कृत में सु का अर्थ शुभ और प्रभातम् का अर्थ प्रातःकाल है।
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् भगवान् श्रीविष्णु के श्रीवेङ्कटेश्वर स्वरूप को समर्पित एक प्रसिद्ध वैष्णव स्तुतिग्रन्थ है। इसमें भक्त भगवान् से जागृत होकर समस्त लोकों का कल्याण करने की प्रार्थना करते हैं।
इसकी रचना श्रीवैष्णव आचार्य प्रतिवादिभयङ्कर अण्णन् (Prativadi Bhayankara Annan) ने की थी। वे श्रीवैष्णव आचार्य श्री मनवाळ मामुनि के शिष्य थे। तिरुमल तिरुपति देवस्थानम् की आधिकारिक जानकारी भी इस रचनाकार का उल्लेख करती है।
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् के चार भाग
परम्परागत रूप से श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् चार भागों में विभक्त है। सम्पूर्ण रचना में 70 श्लोक हैं।
| भाग | श्लोक संख्या | विषय |
|---|---|---|
| श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् | 29 | भगवान् का प्रातःकालीन जागरण |
| श्रीवेङ्कटेशस्तोत्रम् | 11 | भगवान् की स्तुति एवं महिमा |
| श्रीवेङ्कटेशप्रपत्तिः | 16 | भगवान् के चरणों में आत्मसमर्पण |
| श्रीवेङ्कटेशमङ्गलाशासनम् | 14 | भगवान् के लिए मंगलकामना |
यह विभाजन तिरुमला तिरुपति देवस्थानम् की आधिकारिक वेबसाइट पर भी दिया गया है।
एक महत्त्वपूर्ण बात: आपके द्वारा उपलब्ध कराया गया संस्कृत पाठ प्रथम भाग अर्थात् 29 श्लोकों वाले श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का है। शेष तीन भागों को भी सम्मिलित करने पर सम्पूर्ण 70 श्लोकों का सुप्रभातम् प्राप्त होता है।
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का धार्मिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् केवल प्रातःकालीन स्तुति नहीं है, अपितु इसमें भगवान् के प्रति भक्ति, शरणागति और मंगलभाव की अभिव्यक्ति होती है।
इसके प्रारम्भिक श्लोक में भगवान् को जागृत होने का आह्वान किया गया है। आगे माता महालक्ष्मी की स्तुति, सप्तर्षियों का आगमन, देवताओं की उपस्थिति, प्रकृति का सौन्दर्य तथा भगवान् के दिव्य स्वरूप का वर्णन किया गया है।
इस स्तोत्र की एक विशेषता यह भी है कि इसमें भगवान् श्रीराम, श्रीविष्णु और श्रीवेङ्कटेश्वर के दिव्य स्वरूपों का सुन्दर समन्वय दिखाई देता है।
प्रथम श्लोक का विशेष महत्त्व
इस स्तोत्र का पहला श्लोक मूलतः वाल्मीकि रामायण के बालकाण्ड में विश्वामित्र द्वारा श्रीराम को प्रातःकाल जगाने के प्रसंग से सम्बद्ध है। तिरुमल में इसी श्लोक से भगवान् श्रीवेङ्कटेश्वर की सुप्रभात सेवा का आरम्भ होता है।
इसमें भगवान् श्रीराम को सम्बोधित करके कहा गया है कि पूर्व दिशा में प्रातःकालीन सन्ध्या का आगमन हो रहा है। हे नरश्रेष्ठ! उठिए, नित्यकर्म का समय हो गया है।
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का संस्कृत पाठ
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम्
सुप्रभातम् प्रपत्ति मङ्गलाशासनं स्तोत्रं सहितम्
॥ श्रीः ॥
अथ श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् ।
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ १॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज ।
उत्तिष्ठ कमलाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु ॥ २॥
मातस्समस्तजगतां मधुकैटभारेः
वक्षोविहारिणि मनोहरदिव्यमूर्ते ।
श्रीस्वामिनि श्रितजन प्रियदानशीले
श्रीवेङ्कटेशदयिते तव सुप्रभातम् ॥ ३॥
तव सुप्रभातमरविन्दलोचने
भवतु प्रसन्नमुखचन्द्रमण्डले ।
विधिशङ्करेन्द्रवनिताभिरर्चिते
वृषशैलनाथदयिते दयानिधे ॥ ४॥
अत्र्यादि सप्तऋषयस्समुपास्य सन्ध्यां
आकाशसिन्धुकमलानि मनोहराणि ।
आदाय पादयुगमर्चयितुं प्रपन्नाः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ५॥
पञ्चाननाब्जभवषण्मुखवासवाद्याः
त्रैविक्रमादिचरितं विबुधाः स्तुवन्ति ।
भाषापतिः पठति वासरशुद्धिमारात्
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ६॥
ईषत्प्रफुल्लसरसीरुहनारिकेल-
पूगद्रुमादि सुमनोहरपालिकानाम् ।
आवाति मन्दमनिलस्सह दिव्यगन्धैः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ७॥
उन्मील्य नेत्रयुगमुत्तमपञ्जरस्थाः
पात्रावशिष्टकदलीफलपायसानि ।
भुक्त्वा सलीलमथ केलिशुकाः पठन्ति
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ८॥
तन्त्रीप्रहर्षमधुरस्वनया विपञ्च्या (तन्त्रीप्रकर्ष)
गायत्यनन्तचरितं तव नारदोऽपि ।
भाषासमग्रमसकृत्करचाररम्यं
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ९॥
भृङ्गावली च मकरन्दरसानुविद्ध-
झङ्कारगीतनिनदैः सह सेवनाय ।
निर्यात्युपान्तसरसीकमलोदरेभ्यः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ १०॥
योषागणेन वरदध्नि विमथ्यमाने
घोषालयेषु दधिमन्थनतीव्रघोषाः ।
रोषात्कलिं विदधते ककुभश्च कुम्भाः
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ ११॥
पद्मेशमित्रशतपत्रगतालिवर्गाः
हर्तुं श्रियं कुवलयस्य निजाङ्गलक्ष्म्या ।
भेरीनिनादमिव बिभ्रति तीव्रनादं
शेषाद्रिशेखरविभो तव सुप्रभातम् ॥ १२॥
श्रीमन्नभीष्टवरदाखिललोकबन्धो
श्रीश्रीनिवास जगदेकदयैकसिन्धो ।
श्रीदेवतागृहभुजान्तर दिव्यमूर्ते
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १३॥
श्रीस्वामिपुष्करिणिकाऽऽप्लवनिर्मलाङ्गाः
श्रेयोऽर्थिनो हरविरिञ्चिसनन्दनाद्याः ।
द्वारे वसन्ति वरवेत्रहतोत्तमाङ्गाः
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १४॥
श्रीशेषशैलगरुडाचलवेङ्कटाद्रि
नारायणाद्रिवृषभाद्रिवृषाद्रिमुख्याम् ।
आख्यां त्वदीयवसतेरनिशं वदन्ति
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १५॥
सेवापराः शिवसुरेशकृशानुधर्म-
रक्षोऽम्बुनाथपवमानधनाधिनाथाः ।
बद्धाञ्जलिप्रविलसन्निजशीर्षदेशाः
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १६॥
धाटीषु ते विहगराजमृगाधिराज-
नागाधिराजगजराजहयाधिराजाः ।
स्वस्वाधिकारमहिमाधिकमर्थयन्ते
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १७॥
सूर्येन्दुभौमबुधवाक्पतिकाव्यसौरि-
स्वर्भानुकेतुदिविषत्परिषत्प्रधानाः ।
त्वद्दासदासचरमावधिदासदासाः
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १८॥
त्वत्पादधूलिभरितस्फुरितोत्तमाङ्गाः
स्वर्गापवर्गनिरपेक्षनिजान्तरङ्गाः ।
कल्पागमाकलनयाऽऽकुलतां लभन्ते
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ १९॥
त्वद्गोपुराग्रशिखराणि निरीक्षमाणाः
स्वर्गापवर्गपदवीं परमां श्रयन्तः ।
मर्त्या मनुष्यभुवने मतिमाश्रयन्ते
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २०॥
श्रीभूमिनायक दयादिगुणामृताब्धे
देवाधिदेव जगदेकशरण्यमूर्ते ।
श्रीमन्ननन्तगरुडादिभिरर्चिताङ्घ्रे
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २१॥
श्रीपद्मनाभ पुरुषोत्तम वासुदेव
वैकुण्ठ माधव जनार्दन चक्रपाणे ।
श्रीवत्सचिह्न शरणागतपारिजात
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २२॥
कन्दर्पदर्पहरसुन्दरदिव्यमूर्ते
कान्ताकुचाम्बुरुहकुड्मललोलदृष्टे ।
कल्याणनिर्मलगुणाकरदिव्यकीर्ते
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २३॥
मीनाकृते कमठकोलनृसिंहवर्णिन्
स्वामिन् परश्वधतपोधन रामचन्द्र ।
शेषांशराम यदुनन्दन कल्किरूप
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २४॥
एलालवङ्गघनसारसुगन्धितीर्थं
दिव्यं वियत्सरिति हेमघटेषु पूर्णम् ।
धृत्वाऽऽद्य वैदिकशिखामणयः प्रहृष्टाः
तिष्ठन्ति वेङ्कटपते तव सुप्रभातम् ॥ २५॥
भास्वानुदेति विकचानि सरोरुहाणि
सम्पूरयन्ति निनदैः ककुभो विहङ्गाः ।
श्रीवैष्णवास्सततमर्थितमङ्गलास्ते
धामाश्रयन्ति तव वेङ्कट सुप्रभातम् ॥ २६॥
ब्रह्मादयस्सुरवरास्समहर्षयस्ते
सन्तस्सनन्दनमुखास्त्वथ योगिवर्याः । (मुखास्तव)
धामान्तिके तव हि मङ्गलवस्तुहस्ताः
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २७॥
लक्ष्मीनिवास निरवद्यगुणैकसिन्धो
संसारसागरसमुत्तरणैकसेतो ।
वेदान्तवेद्य निजवैभव भक्तभोग्य
श्रीवेङ्कटाचलपते तव सुप्रभातम् ॥ २८॥
इत्थं वृषाचलपतेरिह सुप्रभातम्
ये मानवाः प्रतिदिनं पठितुं प्रवृत्ताः ।
तेषां प्रभातसमये स्मृतिरङ्गभाजां
प्रज्ञां परार्थसुलभां परमां प्रसूते ॥ २९॥
॥ इति वेङ्कटेशसुप्रभातम् ॥
अथ वेङ्कटेशस्तोत्रम् ।
कमलाकुचचूचुककुङ्कुमतो
नियतारुणितातुलनीलतनो ।
कमलायतलोचन लोकपते
विजयी भव वेङ्कटशैलपते ॥ १॥
सचतुर्मुखषण्मुखपञ्चमुख-
प्रमुखाखिलदैवतमौलिमणे ।
शरणागतवत्सल सारनिधे
परिपालय मां वृषशैलपते ॥ २॥
अतिवेलतया तव दुर्विषहैः
अनुवेलकृतैरपराधशतैः ।
भरितं त्वरितं वृषशैलपते
परया कृपया परिपाहि हरे ॥ ३॥
अधिवेङ्कटशैलमुदारमते-
र्जनताभिमताधिकदानरतात् ।
परदेवतया गदितान्निगमैः
कमलादयितान्न परं कलये ॥ ४॥
कलवेणुरवावशगोपवधू-
शतकोटिवृतात्स्मरकोटिसमात् ।
प्रतिवल्लविकाभिमतात्सुखदात्
वसुदेवसुतान्न परं कलये ॥ ५॥
अभिरामगुणाकर दाशरथे
जगदेकधनुर्धर धीरमते ।
रघुनायक राम रमेश विभो
वरदो भव देव दयाजलधे ॥ ६॥
अवनीतनयाकमनीयकरं
रजनीकरचारुमुखाम्बुरुहम् ।
रजनीचरराजतमोमिहिरं
महनीयमहं रघुराममये ॥ ७॥
सुमुखं सुहृदं सुलभं सुखदं
स्वनुजं च सुकायममोघशरम् ।
अपहाय रघूद्वहमन्यमहं
न कथञ्चन कञ्चन जातु भजे ॥ ८॥
विना वेङ्कटेशं न नाथो न नाथः
सदा वेङ्कटेशं स्मरामि स्मरामि ।
हरे वेङ्कटेश प्रसीद प्रसीद
प्रियं वेङ्कटेश प्रयच्छ प्रयच्छ ॥ ९॥
अहं दूरतस्ते पदाम्भोजयुग्म-
प्रणामेच्छयाऽऽगत्य सेवां करोमि ।
सकृत्सेवया नित्यसेवाफलं त्वं
प्रयच्छ प्रयच्छ प्रभो वेङ्कटेश ॥ १०॥
अज्ञानिना मया दोषान् अशेषान्विहितान् हरे ।
क्षमस्व त्वं क्षमस्व त्वं शेषशैलशिखामणे ॥ ११॥
॥ इति वेङ्कटेशस्तोत्रम् ॥
अथ वेङ्कटेशप्रपत्तिः ।
ईशानां जगतोऽस्य वेङ्कटपतेर्विष्णोः परां प्रेयसीं
तद्वक्षस्स्थलनित्यवासरसिकां तत्क्षान्तिसंवर्धिनीम् ।
पद्मालङ्कृतपाणिपल्लवयुगां पद्मासनस्थां श्रियं
वात्सल्यादिगुणोज्ज्वलां भगवतीं वन्दे जगन्मातरम् ॥ १॥
श्रीमन् कृपाजलनिधे कृतसर्वलोक
सर्वज्ञ शक्त नतवत्सल सर्वशेषिन् ।
स्वामिन् सुशील सुलभाश्रितपारिजात
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ २॥
आनूपुरार्पितसुजातसुगन्धिपुष्प-
सौरभ्यसौरभकरौ समसन्निवेशौ ।
सौम्यौ सदाऽनुभवनेऽपि नवानुभाव्यौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ३॥
सद्योविकासिसमुदित्वरसान्द्रराग-
सौरभ्यनिर्भरसरोरुहसाम्यवार्ताम् ।
सम्यक्षु साहसपदेषु विलेखयन्तौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ४॥
रेखामयध्वजसुधाकलशातपत्र
वज्राङ्कुशाम्बुरुहकल्पकशङ्खचक्रैः ।
भव्यैरलङ्कृततलौ परतत्त्वचिन्हैः
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ५॥
ताम्रोदरद्युतिपराजितपद्मरागौ
बाह्यैर्महोभिरभिभूतमहेन्द्रनीलौ ।
उद्यन्नखांशुभिरुदस्तशशाङ्कभासौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ६॥
सप्रेमभीति कमलाकरपल्लवाभ्यां
संवाहनेऽपि सपदि क्लममादधानौ ।
कान्ताववाङ्ग्मनसगोचरसौकुमार्यौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ७॥
लक्ष्मीमहीतदनुरूपनिजानुभाव-
नीलादिदिव्यमहिषीकरपल्लवानाम् ।
आरुण्यसङ्क्रमणतः किल सान्द्ररागौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ८॥
नित्यानमद्विधिशिवादिकिरीटकोटि-
प्रत्युप्तदीप्तनवरत्नमहःप्ररोहैः ।
नीराजनाविधिमुदारमुपादधानौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ९॥
विष्णोः पदे परम इत्युदितप्रशंसौ
यौ मध्व उत्स इति भोग्यतयाऽप्युपात्तौ ।
भूयस्तथेति तव पाणितलप्रदिष्टौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १०॥
पार्थाय तत्सदृशसारथिना त्वयैव
यौ दर्शितौ स्वचरणौ शरणं व्रजेति ।
भूयोऽपि मह्यमिह तौ करदर्शितौ ते
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ ११॥
मन्मूर्ध्नि कालियफणे विकटाटवीषु
श्रीवेङ्कटाद्रिशिखरे शिरसि श्रुतीनाम् ।
चित्तेऽप्यनन्यमनसां सममाहितौ ते
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १२॥
अम्लानहृष्यदवनीतलकीर्णपुष्पौ
श्रीवेङ्कटाद्रिशिखराभरणायमानौ ।
आनन्दिताखिलमनोनयनौ तवैतौ
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १३॥
प्रायः प्रपन्नजनताप्रथमावगाह्यौ
मातुस्स्तनाविव शिशोरमृतायमानौ ।
प्राप्तौ परस्परतुलामतुलान्तरौ ते
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १४॥
सत्त्वोत्तरैस्सततसेव्यपदाम्बुजेन
संसारतारकदयार्द्र दृगञ्चलेन ।
सौम्योपयन्तृमुनिना मम दर्शितौ ते
श्रीवेङ्कटेशचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ १५॥
श्रीश श्रिया घटिकया त्वदुपायभावे
प्राप्ये त्वयि स्वयमुपेयतया स्फुरन्त्या ।
नित्याश्रिताय निरवद्यगुणाय तुभ्यं
स्यां किङ्करो वृषगिरीश न जातु मह्यम् ॥ १६॥
॥ इति वेङ्कटेशप्रपत्तिः ॥
अथ वेङ्कटेशमङ्गलाशासनम् ।
श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनां
श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ १॥
लक्ष्मी सविभ्रमालोकसुभ्रूविभ्रमचक्षुषे
चक्षुषे सर्वलोकानां वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ २॥
श्रीवेङ्कटाद्रिशृङ्गाङ्ग्रमङ्गलाभरणाङ्घ्रये
मङ्गलानां निवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ ३॥
सर्वावयवसौन्दर्यसम्पदा सर्वचेतसां
सदा सम्मोहनायास्तु वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ ४॥
नित्याय निरवद्याय सत्यानन्दचिदात्मने
सर्वान्तरात्मने श्रीमद्वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ ५॥
स्वतस्सर्वविदे सर्वशक्तये सर्वशेषिणे
सुलभाय सुशीलाय वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ ६॥
परस्मै ब्रह्मणे पूर्णकामाय परमात्मने
प्रयुञ्जे परतत्त्वाय वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ ७॥
आकालतत्त्वमश्रान्तं आत्मनामनुपश्यतां
अतृप्त्यमृतरूपाय वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ ८॥
प्रायस्स्वचरणौ पुंसां शरण्यत्वेन पाणिना
कृपयाऽऽदिशते श्रीमद्वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ ९॥
दयामृत तरङ्गिण्यास्तरङ्गैरिव शीतलैः
अपाङ्गैः सिञ्चते विश्वं वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ १०॥
स्रग्भूषाम्बरहेतीनां सुषमावहमूर्तये
सर्वार्तिशमनायास्तु वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ ११॥
श्रीवैकुण्ठविरक्ताय स्वामिपुष्करिणीतटे
रमया रममाणाय वेङ्कटेशाय मङ्गलम् ॥ १२॥
श्रीमत्सुन्दरजामातृमुनिमानसवासिने
सर्वलोकनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ १३॥
मङ्गलाशासनपरैर्मदाचार्य पुरोगमैः
सर्वैश्च पूर्वैराचार्यैः सत्कृतायास्तु मङ्गलम् ॥ १४॥
॥ इति वेङ्कटेशमङ्गलाशासनम् ॥
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का हिन्दी अर्थ एवं भावार्थ
इस स्तोत्र के सभी 29 श्लोक भगवान् श्रीवेङ्कटेश्वर के प्रातःकालीन जागरण, दिव्य स्वरूप और महिमा का वर्णन करते हैं। इसके कुछ प्रमुख श्लोकों का भावार्थ इस प्रकार है।
श्लोक 1 — श्रीराम का प्रातःकालीन जागरण
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।
अर्थ: हे कौसल्या के श्रेष्ठ पुत्र श्रीराम! पूर्व दिशा में प्रातःकालीन सन्ध्या का समय आरम्भ हो रहा है।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्॥
अर्थ: हे पुरुषों में श्रेष्ठ! उठिए, अब प्रातःकालीन नित्यकर्म एवं ईश्वर सम्बन्धी कर्तव्यों को सम्पन्न करने का समय आ गया है।
श्लोक 2 — भगवान् का मंगलमय आह्वान
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज।
अर्थ: हे गोविन्द! जागृत होइए। हे गरुड़ को ध्वजा के रूप में धारण करने वाले प्रभु! उठिए।
उत्तिष्ठ कमलाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु॥
अर्थ: हे माता लक्ष्मी के प्रिय भगवान्! जागृत होकर तीनों लोकों का कल्याण कीजिए।
श्लोक 3 — माता महालक्ष्मी की स्तुति
इस श्लोक में माता महालक्ष्मी को समस्त संसार की जननी, भगवान् विष्णु के वक्षस्थल में निवास करने वाली तथा शरणागत भक्तों को प्रिय वस्तुएँ प्रदान करने वाली देवी कहा गया है।
भक्त माता लक्ष्मी से भी मंगलमय प्रभात की प्रार्थना करते हैं।
श्लोक 5 — सप्तर्षियों का आगमन
इस श्लोक में अत्रि आदि सप्तर्षियों का वर्णन है। वे प्रातःकालीन सन्ध्या-उपासना के पश्चात् आकाशगंगा से कमल पुष्प लेकर भगवान् के चरणों की पूजा करने के लिए उपस्थित होते हैं।
श्लोक 8 — पिंजरे में बैठे तोतों का वर्णन
इसमें सुन्दर पिंजरों में रहने वाले तोतों का मनोहर चित्रण है। वे प्रातःकाल जागकर केले और पायस आदि का सेवन करते हैं और भगवान् की स्तुति करने लगते हैं।
श्लोक 9 — देवर्षि नारद की वीणा
इस श्लोक में देवर्षि नारद का वर्णन है, जो अपनी मधुर वीणा के स्वर से भगवान् के अनन्त चरित्रों का गान कर रहे हैं।
श्लोक 13 — भगवान् श्रीनिवास की स्तुति
इसमें भगवान् को भक्तों की मनोकामनाएँ पूर्ण करने वाला, समस्त लोकों का बन्धु तथा करुणा का अद्वितीय सागर कहा गया है।
श्लोक 24 — भगवान् के दशावतारों का स्मरण
इस श्लोक में भगवान् के मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, बलराम, श्रीकृष्ण तथा कल्कि स्वरूपों का स्मरण किया गया है।
श्लोक 29 — अन्तिम श्लोक का भावार्थ
इस श्लोक में कहा गया है कि जो मनुष्य प्रतिदिन श्रद्धापूर्वक भगवान् वृषाचलपति के इस सुप्रभातम् का पाठ करते हैं, उनके भीतर प्रातःकाल भगवान् के स्मरण से परम प्रज्ञा एवं श्रेष्ठ बुद्धि का विकास होता है।
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का पाठ कब और कैसे करें?
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का पाठ विशेष रूप से प्रातःकाल करना शुभ माना जाता है। तिरुमला मन्दिर में यह भगवान् की प्रातःकालीन सुप्रभात सेवा का प्रमुख अंग है।
पाठ करते समय निम्नलिखित बातों का ध्यान रखा जा सकता है।
- प्रातःकाल स्नान आदि नित्यकर्म से निवृत्त होकर स्वच्छ वस्त्र धारण करें।
- भगवान् श्रीवेङ्कटेश्वर अथवा श्रीविष्णु के चित्र या विग्रह के सम्मुख बैठें।
- श्रद्धापूर्वक भगवान् का स्मरण करें।
- शुद्ध उच्चारण के साथ श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का पाठ करें।
- अन्त में भगवान् श्रीनिवास से परिवार एवं समस्त संसार के कल्याण की प्रार्थना करें।
क्या केवल 29 श्लोकों का पाठ कर सकते हैं?
हाँ। आप प्रथम भाग अर्थात् 29 श्लोकों वाले श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का पाठ कर सकते हैं। परम्परागत चारों भागों का पाठ करना चाहें तो शेष तीन भाग भी पढ़ें।
यह ध्यान रखना चाहिए कि तिरुमला मन्दिर की सुप्रभात सेवा एक विशिष्ट मन्दिर-परम्परा है। घर में किया जाने वाला व्यक्तिगत पाठ उसी मन्दिर-अनुष्ठान के समान नहीं है।
श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् के पाठ का महत्त्व
- भगवान् का स्मरण: प्रातःकाल भगवान् श्रीवेङ्कटेश्वर के नाम एवं स्वरूप का स्मरण करने का अवसर मिलता है।
- भक्ति-भाव की वृद्धि: स्तोत्र के पदों के माध्यम से भगवान् के प्रति श्रद्धा एवं समर्पण का भाव विकसित होता है।
- मंगलमय दिन का आरम्भ: दिन की शुरुआत ईश्वर-स्मरण एवं प्रार्थना से होती है।
- शरणागति का भाव: इसके सम्पूर्ण चार भाग भक्त को स्तुति से आत्मसमर्पण और मंगलकामना तक ले जाते हैं।
ये इसके आध्यात्मिक एवं भक्तिपरक महत्त्व हैं। इन्हें किसी निश्चित भौतिक फल अथवा चमत्कार की गारण्टी के रूप में प्रस्तुत नहीं करना चाहिए।
PART 2 — FAQ
1. श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् की रचना किसने की थी?
इसकी रचना श्रीवैष्णव आचार्य प्रतिवादिभयङ्कर अण्णन् ने की थी। वे श्री मनवाळ मामुनि के शिष्य थे।
2. श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् में कुल कितने श्लोक हैं?
सम्पूर्ण श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् में 70 श्लोक हैं। इसमें सुप्रभातम् के 29, स्तोत्रम् के 11, प्रपत्ति के 16 और मङ्गलाशासनम् के 14 श्लोक हैं।
3. श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का पाठ कब करना चाहिए?
इसका पाठ प्रातःकाल करना विशेष रूप से प्रचलित है। भक्त अपनी सुविधानुसार नित्य पूजा के समय भी इसका पाठ कर सकते हैं।
4. श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् का पहला श्लोक किस ग्रन्थ से लिया गया है?
इसका प्रथम श्लोक वाल्मीकि रामायण के बालकाण्ड में विश्वामित्र द्वारा श्रीराम को जगाने के प्रसंग से लिया गया है।
5. क्या श्रीवेङ्कटेशसुप्रभातम् और श्रीवेङ्कटेशस्तोत्रम् एक ही हैं?
नहीं। दोनों सम्पूर्ण सुप्रभातम् के अलग-अलग भाग हैं। सुप्रभातम् में भगवान् को जागृत होने का आह्वान किया जाता है, जबकि स्तोत्रम् में उनकी महिमा का वर्णन किया जाता है।











